สัญญาตัวแทนจำหน่าย ความรับผิดที่มองไม่เห็น
ผู้ประกอบการไทยที่รับเป็นตัวแทนจำหน่ายแบรนด์ต่างประเทศมักคิดว่าตนเป็นเพียงคนกลาง ความรับผิดอยู่ที่เจ้าของแบรนด์ กฎหมายไทยวางไว้ต่างจากนั้นในหลายกรณี และเป็นข้อที่ไม่ค่อยมีใครชี้ให้ดูก่อนเซ็น
ตัวแทนเกิดได้โดยไม่ต้องเรียกชื่อว่าตัวแทน
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 797 วรรคหนึ่งกำหนดว่า สัญญาตัวแทนคือสัญญาซึ่งให้บุคคลหนึ่งเรียกว่าตัวแทน มีอำนาจทำการแทนบุคคลอีกคนหนึ่งเรียกว่าตัวการ และตกลงจะทำการดังนั้น วรรคสองกำหนดต่อว่า ความเป็นตัวแทนนั้นจะเป็นโดยตั้งแต่งแสดงออกชัดหรือโดยปริยายก็ย่อมได้ ชื่อที่เขียนบนหัวสัญญาจึงไม่ใช่ตัวชี้ขาด สิ่งที่ชี้ขาดคืออำนาจที่ให้ไว้จริงและวิธีที่คู่สัญญาปฏิบัติต่อกัน
ความรับผิดเมื่อตัวการอยู่ต่างประเทศ
มาตรา 824 กำหนดว่า ตัวแทนคนใดทำสัญญาแทนตัวการซึ่งอยู่ต่างประเทศและมีภูมิลำเนาในต่างประเทศ ตัวแทนคนนั้นจะต้องรับผิดตามสัญญานั้นแต่ลำพังตนเอง แม้ทั้งชื่อและตัวการจะได้เปิดเผยแล้ว เว้นแต่ข้อความแห่งสัญญาจะแย้งกันกับความรับผิดของตัวแทน ข้อนี้สำคัญมากสำหรับผู้แทนจำหน่ายไทยของแบรนด์ต่างประเทศ เพราะการบอกลูกค้าว่าเป็นตัวแทนของใครไม่ได้ทำให้พ้นความรับผิดโดยอัตโนมัติ
ทางออกอยู่ในถ้อยคำของสัญญา
มาตรา 824 ปิดท้ายด้วยข้อยกเว้นว่า เว้นแต่ข้อความแห่งสัญญาจะแย้งกันกับความรับผิดของตัวแทน นี่คือช่องที่ใช้ได้จริงและเป็นเหตุผลที่การร่างสัญญาให้ชัดว่าใครเป็นคู่สัญญากับลูกค้าปลายทาง ใครรับผิดในเรื่องใด และขอบเขตอำนาจของผู้แทนจำหน่ายมีแค่ไหน มีค่ามากกว่าการเจรจาส่วนลดหรือเป้าการขาย ซึ่งเป็นสิ่งที่คนใช้เวลากับมันมากที่สุดตอนเจรจา
ข้อห้ามแข่งขันหลังสัญญาสิ้นสุด
สัญญาตัวแทนจำหน่ายและแฟรนไชส์มักมีข้อห้ามประกอบธุรกิจแข่งขันหลังสัญญาสิ้นสุด ซึ่งอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 5 ที่กำหนดว่าข้อตกลงจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพในการประกอบอาชีพการงาน หรือการทำนิติกรรมที่เกี่ยวกับการประกอบธุรกิจการค้าหรือวิชาชีพ ซึ่งทำให้ผู้ถูกจำกัดต้องรับภาระมากกว่าที่จะพึงคาดหมายได้ตามปกติ ให้มีผลบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณีเท่านั้น
อ่านอะไรก่อนเซ็น
ข้อที่ควรอ่านก่อนตัวเลขเสมอคือ กฎหมายที่ใช้บังคับกับสัญญาและเวทีระงับข้อพิพาท เพราะสัญญาแบรนด์ต่างประเทศมักกำหนดให้ใช้กฎหมายและเวทีของประเทศเจ้าของแบรนด์ เงื่อนไขการบอกเลิกและสิ่งที่เกิดขึ้นกับสต๊อกที่เหลือ ขอบเขตอำนาจของผู้แทนจำหน่ายว่าผูกพันเจ้าของแบรนด์ได้เพียงใด และข้อกำหนดเรื่องเป้าการสั่งซื้อขั้นต่ำที่ผูกกับสิทธิในการต่ออายุ
PREPARE
สิ่งที่ควรเตรียม
- ร่างสัญญาฉบับเต็มพร้อมภาคผนวกทุกฉบับ
- ข้อมูลว่าตัวการมีภูมิลำเนาอยู่ที่ใด
- รูปแบบการทำสัญญากับลูกค้าปลายทางที่ใช้อยู่จริง
- แผนการลงทุนและสต๊อกที่ต้องถือไว้ตามสัญญา
- ข้อกำหนดเรื่องการบอกเลิกและการต่ออายุ
QUESTIONS
คำถามที่พบบ่อยในเรื่องนี้
บอกลูกค้าชัดเจนว่าเราเป็นแค่ตัวแทน ยังต้องรับผิดอีกหรือ
มาตรา 824 ระบุไว้ตรง ๆ ว่าตัวแทนที่ทำสัญญาแทนตัวการซึ่งอยู่และมีภูมิลำเนาในต่างประเทศ ต้องรับผิดตามสัญญานั้นแต่ลำพังตนเอง แม้ทั้งชื่อและตัวการจะได้เปิดเผยแล้ว การเปิดเผยจึงไม่ใช่คำตอบในตัวเอง สิ่งที่ใช้ได้คือข้อยกเว้นท้ายมาตรา คือข้อความแห่งสัญญาที่แย้งกันกับความรับผิดของตัวแทน ซึ่งต้องเขียนไว้ตั้งแต่ต้น
สัญญาห้ามเราทำธุรกิจแข่งขันห้าปีทั่วประเทศ บังคับได้จริงไหม
มาตรา 5 แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 ให้ข้อตกลงลักษณะนี้มีผลบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี และวรรคสองกำหนดให้พิเคราะห์ถึงขอบเขตในด้านพื้นที่และระยะเวลาของการจำกัดสิทธิ รวมทั้งความสามารถและโอกาสในการประกอบอาชีพของผู้ถูกจำกัด ประกอบกับทางได้เสียทุกอย่างอันชอบด้วยกฎหมายของคู่สัญญา ข้อที่กว้างทั้งพื้นที่และเวลาจึงเป็นข้อที่มีประเด็นให้ต่อสู้
LAW
กฎหมายที่เกี่ยวข้อง
- ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 797 และ 824
- พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 มาตรา 5
